Als de ene ouder de ander tot boeman maakt.

n.a.v. de Conferentie "Oudervervreemding bij Scheiding" Schaarbeek 30-3-04

Belgisch-Canadees expert over ouderverstoting

BRUSSEL - Wanneer een kind na de scheiding van zijn ouders een van beiden niet meer wil zien, zonder dat daar gegronde redenen voor bestaan, spreekt men van oudervervreemding. Het is een omstreden begrip, geeft ook de Belgisch-Canadese hoogleraar Hubert Van Gijseghem toe. Maar hij verdedigt het wel.

HET begrip 'ouderverstoting', of 'ouderlijke vervreemding' is een omstreden begrip, en wel om drie redenen, zegt Van Gijseghem. ,,Critici zeggen dat we het fenomeen overal zien. Ik ontken. Er doen sensationele cijfers de ronde, maar die moeten zwaar gerelativeerd worden. Bij de meeste scheidingen bereiken de ouders een overeenkomst. Ik spreek voor Canada, waar de wet scheidende paren ertoe verplicht zes bemiddelingssessies te volgen. Meer dan 80 procent bereikt daardoor een overeenkomst. Van de 17 procent vechtscheidingen die volgen, zie je het fenomeen nog niet in de helft van de gevallen. Ik houd het op zo'n vier procent van alle kinderen na echtscheiding.'' Van Gijseghem is hoogleraar in het Canadese Québec en forensisch psycholoog. Hij heeft jarenlang kinderen ondervraagd wier ouders in een rechtszaak verwikkeld geraakten bij scheiding en/of seksueel misbruik. ,,Dan is het moeilijk om het fenomeen van ouderverstoting niét te zien'', zegt hij.

Tweede reden waarom het begrip omstreden is: de identiteit van de verstoten ouder. Van Gijseghem: ,,Meestal is de vader het slachtoffer van ouderverstoting. Het kind woont dan bij de moeder en deze zet er, bewust of onbewust, het kind toe aan om de banden met zijn vader te verbreken. Het kan om een ware hersenspoeling gaan, maar ook om subtielere vormen van beïnvloeding. Een moeder kan zeggen: 'Als ik je alles vertelde wat hij mij heeft aangedaan!' _ maar ze doet het niet. Of ze kan het kind meteen gelijk geven als het in het weekend liever naar zijn vader gaat.''

Het derde probleem is misschien nog het grootste: de definitie. In de Verenigde Staten en Canada heeft men het over een regelrecht 'syndroom'. Er wordt door lobbyisten voor geijverd om het te laten opnemen in de DSM V, het handboek voor internationaal erkende psychische aandoeningen, dat in 2010 in een nieuwe versie verschijnt. Maar gaat het echt wel om een ziekte, en zo ja, bij wie dan? Lijdt het kind eraan, of de afwijzende ouder?

Van Gijseghem: ,,Het gaat om een familiedynamiek, binnen een relationele, ethische en juridische context. Daarom kun je het geen syndroom noemen. Het fenomeen zal niet als dusdanig in de DSM V belanden.'' Maar hij voegt eraan toe: ,,Als we het anders noemen, als we het woord syndroom laten vallen, kan het er wel in. Als een psychisch kenmerk van het kind.''

Waarom zulke bochten maken om het fenomeen per se in een handboek met psychische afwijkingen te krijgen? Voor de leken onder ons: dit handboek, dat wereldwijd als leidraad wordt gebruikt in allerlei procedures, heeft decennialang 'homoseksualiteit' als syndroom vermeld. Van Gijseghem wil 'ouderlijke vervreemding' graag in de DSM V: ,,Je kunt het dan als argument gebruiken voor de rechtbank. Het is dan een erkend fenomeen.''

EN waarom hij dat zo belangrijk vindt, blijkt uit de remedies die hij voorstelt: ,,Milde vormen van ouderverstoting kunnen ongedaan worden gemaakt door ouders naar een bemiddelaar te sturen. Maar in de gevallen waar de ouderverstoting drastische vormen aanneemt, haalt bemiddeling niets meer uit. Dan moet de overheid ingrijpen.'' Hoe? Van Gijseghem: ,,De rechter kan de kinderen aan de afwijzende ouder onttrekken en ze tijdelijk in een neutraal milieu plaatsen; bijvoorbeeld in een gezin dat geen banden heeft met een van beide families. Hij kan de kinderen ook toewijzen aan de benadeelde ouder. In de meeste gevallen krijgen ze door zo'n actie terug twee ouders, in plaats van slechts één. Je kunt er immers van uitgaan dat de ouder die zelf slachtoffer is geweest van ouderverstoting, zich er zelf niet schuldig aan zal maken.''

En als dat toch het geval is? ,,Dan moet de rechter weer ingrijpen.'' Voor de duidelijkheid: hij heeft het over kinderen tot tien of hooguit twaalf jaar. ,,Als ze ouder zijn, kun je tegen ouderverstoting nog weinig beginnen.''

Tot slot pleit hij ook voor het opleggen van het verblijfs-co-ouderschap door de rechter, ook in het geval van vechtscheidingen. Kan dat wel als gescheiden ouders met getrokken messen tegenover elkaar staan? Hij wuift het argument weg: ,,Er is voldoende onderzoek dat aantoont dat verblijfs-co-ouderschap ook werkt wanneer de ouders niet on speaking terms zijn.''

VERPLICHTE BEMIDDELLING ALS REMEDIE

WAAR komt eigenlijk de plotselinge belangstelling voor het fenomeen van ouderverstoting vandaan? In ons land wordt de mare vooral verspreid door mannenverenigingen, die de belangen van ouders, veelal vaders, na echtscheiding verdedigen. Eén van hun woordvoerders is Ghislain Duchateau. Hij bouwde er een website over uit. Duchateau, bij het gesprek met Van Gijseghem aanwezig, betwist prompt de cijfers die de expert naar voren schuift: ,,In België, Engeland en Nederland gaat het om veel meer dan slechts vier procent van de scheidingen. Vermoedelijk om veertig procent, of een kleine helft.''

Hij kan daar geen bewijsstukken voor aandragen, maar wijst erop dat er bij gebrek aan verplichte scheidingsbemiddeling nog veel vechtscheidingen plaatsvinden, waarbij de rechter tot een 'klassieke' verblijfsregeling beslist. Het kind bij de moeder dus. Duchateau is voorstander van verplichte bemiddeling, maar meer nog van verblijfs-co-ouderschap als nieuwe norm.

Isabelle Simonis, de federale staatssecretaris voor de gezinnen, heeft al laten weten dat zij een wetsvoorstel in die zin zal aanmoedigen.

DIRECTRICE Gaby Jennes van het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen, waar Van Gijseghem te gast was, zegt dat zijn lezing aansluit bij de aandacht die het Instituut besteedt aan de rol van vaders. Ze kan zich helemaal vinden in het Canadese voorbeeld van verplichte scheidingsbemiddeling, maar schaart zich niet achter het voorstel om kinderen in het geval van ouderverstoting in een pleeggezin of instelling te plaatsen.

En Jennes vraagt zich af of vaders die lange tijd niet naar hun kinderen hebben omgekeken, zomaar weer kunnen opduiken om hun rechten als vader op te eisen. ,,Een goede moeder is een moeder die de vader respecteert. En een goede vader is een vader die de moeder respecteert. We geloven ook dat wie zorgt, rechten heeft en die rechten kan laten gelden. De keerzijde van de medaille is dat wie niet zorgt, zijn of haar rechten verliest.''