"Omgangsrecht is een tandloze tijger" door Ursula Kodjoe

'Omgangsrecht is een tandeloze tijger’.

Duitse psychologe bemiddelt in ‘vechtscheidingen’

Hulpverleners moeten speciaal worden opgeleid om te helpen voorkomen dat kinderen na een echtscheiding het contact met één ouder verliezen. Verlies van dat contact kan ernstige gevolgen hebben voor de ontwikkeling van het kind. Dit kan veel vaker dan nu het geval is worden voorkomen. Aldus Ursula Kodjoe, die als mediator werkt met ‘high-conflicted families’.

Bij tweederde van de gescheiden ouderparen die ernstige conflicten hebben over de omgang, zegt de Duitse psychologe Ursula Kodjoe de gestelde doelen te bereiken. De ex-partners leren als ouders samen te werken en hun kinderen houden op een goede manier contact met hen. "Vaak zijn deze ouders officieel wel gescheiden, maar emotioneel nog niet. Onbewust hebben ze liever een negatieve band dan geen band. Als ze dat via de kinderen spelen, kan dat nare gevolgen hebben.

Misschien ken je ze wel, de moeders die zeggen:’ Nee hoor, mijn kind heeft deze vader niet nodig.’ Of de moeder die het kind op subtiele wijze laat merken dat het bij pappa vreselijk eng is:’ Bel maar als er iets is hoor’. Het kind kan uit loyaliteit of uit angst de gevoelens en het gedrag van deze moeder overnemen. Ook als het tegen zijn eigen belang indruist. Want met het verlies van het contact met één ouder, verliest het kind ook de helft van zijn identiteit."

Parental Alienation Syndrome

Kodjoe sprak tijdens de PvdA-conferentie ‘Omgangs(on)recht’ van 31 mei jongstleden over het Parental Alienation Syndrome (PAS). Dit oudervervreemdingssyndroom werd voor het eerst beschreven door de Amerikaanse professor Richard A. Gardner (Hij sprak daar twee jaar geleden in Breda over op een door het Ministerie van Justitie samen met het Platform van samenwerkende Cliëntenorganisaties in Jeugdzorg en Familierecht georganiseerd congres; zie Perspectief nr. 5 van de 7^e jaargang). Het gaat om kinderen die de ene ouder (vaak degene bij wie ze niet wonen) gaan haten onder invloed van de andere ouder, hoewel de relatie met die ouder goed was. Soms weigert het kind contact, maar oudervervreemding kan ook ontstaan terwijl er wel omgang is.

Kodjoe benadrukt dat zowel vaders als moeders de kinderen tegen elkaar opzetten. De gevolgen van PAS voor het kind kunnen zijn: een lage zelfwaardering, minder sociale vaardigheden, lagere school- en werkprestaties en problemen met relaties. De Duitse psychologe waarschuwt echter voor al te rechtlijnige conclusies: "De gevolgen van het verlies van contact met één van de ouders na een scheiding kunnen enorm zijn, maar dit hangt ook af van het temperament van het kind. We weten nog te weinig over de lange-termijngevolgen."

Andere aanpak dan de Raad

Het conflict via rechters en advocaten uitvechten biedt geen oplossing. "Het recht is op dit gebied een tandeloze tijger", vindt Kodjoe. Er is een uitspraak over de omgang, maar ouders krijgen van hun advocaat te horen dat ze zich hieraan niet hoeven te houden. Er volgen dan immers geen sancties.

Kodjoe werkt als mediator met gezinnen waarin de echtscheiding is uitgedraaid op een vechtscheiding. Op de vraag wat het verschil is tussen haar werkwijze en die van instanties zoals de Raad voor de Kinderbescherming of het Duitse Jugendamt, zegt Kodjoe: "Ik spreek in mijn werk de krachten van mensen aan. Ik ga ervan uit wat ze allemaal kunnen, wijs ze daar op en dan bouwen we dat samen verder uit. Ik werk ook individueel met de ouder die de omgang saboteert. Dat doe ik door die te wijzen op wat het betekent voor een kind om een ouder te verliezen en op de schadelijke gevolgen die dat heeft.

De Raad en het Jugendamt werken juist vanuit een deficit-model. Die onderzoeken wat ouders allemaal níet kunnen en werken niet samen met de ouder. Dat versterkt de ruzie alleen maar. Bovendien zijn raadsonderzoekers op zoek naar een waarheid die niet bestaat. Wel bestaat de subjectieve beleving van beide ouders. Ik probeer niet de waarheid boven tafel te krijgen, maar destructieve patronen te herkennen. En dan samen naar een oplossing te werken."

Het kind kán gegronde redenen hebben om de andere ouder te haten, zoals lichamelijke of geestelijke mishandeling, verslaving of seksueel misbruik. Onderzoek naar deze zaken moet gedaan worden door goed getrainde specialisten. Kodjoe pleit ervoor dat raadsonderzoekers hun onderzoekspet afzetten. "Ze zouden met het gezin moeten gaan samenwerken aan het versterken van de band van het kind met beide ouders. Daarvoor moeten ze het gezin eerst goed leren kennen, zowel alle gezinsleden apart als de verschillende combinaties."

Positieve ontwikkeling

In Duitsland zijn positieve ontwikkelingen gaande op omgangsgebied. Zo staat in de wet dat ieder kind recht heeft op contact met beide ouders. Beide ouders hebben wettelijk vastgelegd het recht én de plicht om hun kinderen te zien. In sommige echtscheidingsprocedures komt een eigen advocaat op voor de specifieke belangen van het kind. Steeds meer rechters krijgen bij hun zaken supervisie van ervaren mediators, vertelt Kodjoe.

Heeft zij nog andere ideeën om problemen in de toekomst te voorkomen? Allereerst vindt ze het belangrijk om ouders én hulpverleners voorlichting te geven over ontwikkelingsfasen van kinderen en de rol en het belang van beide ouders voor het kind. Ook over eventuele gevolgen van echtscheiding voor kinderen. Als oudervervreemding dreigt, moeten de rechter en de gezinsvoogdij de ouders aanspreken op hun plicht te handelen in het belang van hun kind. Verder pleit Kodjoe ervoor dat advocaten en psychologen samen één praktijk voeren. Zo kan mediation sneller en effectiever ingezet worden.

‘Motherhood mystique’

Kodjoe raakte geïnteresseerd in omgangsproblematiek toen ze tijdens haar studie een seminar over gezin en scheiding bezocht. Ze studeerde van 1989 tot 1994 psychologie aan de Universiteit van Freiburg in Duitsland. Daar was het vóór 1998 (net als in Nederland) zo dat ouders bij echtscheiding niet automatisch allebei het gezag kregen. Onder invloed van de ‘motherhood mystique’ (moederverheerlijking), zoals Kodjoe het noemt, dolven vaders vaak het onderspit. Ze vroeg zich af wat dit eigenlijk voor mannen betekende. "Stel je voor: je loopt de rechtbank in als vader, en een paar uur later ben je dat officieel niet meer. Dat leek me vreselijk. Toen ik op zoek ging naar informatie over de sociaal-emotionele gevolgen van deze gebeurtenis voor vaders, vond ik planken vol over moeders, niets over vaders. Dat vond ik oneerlijk."

Voor haar afstudeerscriptie riep Kodjoe vaders op te vertellen over hun ervaringen. De reacties waren overweldigend. " Met één vader heb ik zestien uur aan de telefoon gezeten. Er had nog nooit iemand naar zijn verhaal geluisterd." Kodjoe wijst erop dat er nog steeds weinig aandacht is voor de gevolgen van het verlies van contact met een kind voor de ouder. "En dat terwijl het de samenleving volgens mij veel geld kost. Ik denk dat deze mensen veel vaker last hebben van posttraumatische stress, arbeidsongeschiktheid, psychosomatische klachten en zelfmoordneigingen. Daarvoor zou veel meer aandacht moeten komen."

Moeite met relaties

Op dit moment doet Kodjoe een onderzoek naar de lange-termijngevolgen van het verbreken van contact tussen het kind en een van de ouders. Op een advertentie reageerden 436 mensen in de leeftijd van 17 tot 82 jaar. "Wat ik tot nu toe heb ontdekt, is dat deze kinderen moeite hebben met relaties, dat het patroon van scheiden en contact verbreken zich bij hun eigen gezinnen herhaalt. Ze geven anderen en het verlies van contact vaak de schuld van hun mislukkingen. Opvallend is ook dat velen er niet in slagen een bevredigende carrière op te bouwen.". Op de vraag of ze in haar onderzoek ook een controlegroep gebruikt van kinderen zonder contact met een van de ouders met wie het wel goed gaat, antwoordt ze ontkennend." Nee, ik wil ook niets bewijzen met dit onderzoek. Ik wil laten zien wat voor negatieve gevolgen het verbreken van contact voor kinderen kan hebben."

Marit van Luijn

Laatst gewijzigd: 12-07-2001