De gevolgen van een scheiding bij kinderen

Friesch Dagblad donderdag, 3 november 2005

 De natuurlijke orde rond het kind herstellen Leeuwarden – Leerkrachten , peuterspeelzaalleiders en begeleiders in de kinderopvang weten vaak niet wat een ontwrichte gezinssituatie met een kind kan doen, en hoe daarop gereageerd dient te worden. Scheidend schooldirecteur Jan Hamstra van de christelijke basisschoolkoepel De Tjongerwerven in Zuidoost-Fryslân zei gisteren in deze krant dat hij altijd groot verdriet had van kinderen wier ouders gescheiden waren. De Rituelenwerkplaats begeleidt kinderen bij het verwerkingsproces.

CLARA VELEMA Scheiden komt zo veel voor dat we soms vergeten wat het met je doet en vooral ook met de kinderen in het gezin. Scheiden brengt een complex aan ingrijpende veranderingen voor een kind. De ouders gaan uit elkaar, meestal volgt een verhuizing, het kind moet bij een van beide ouders gaan wonen of verdeeld over allebei, door het verhuizen verdwijnen vriendjes en wellicht komt er een nieuwe partner naast de ouders met mogelijk ook kinderen... Voor begeleiders van kinderen in de kinderopvang, de peuterspeelzaal of in het onderwijs, is het van groot belang zich te realiseren wat een scheiding betekent voor kinderen. Wanneer je jaarlijks zeker drie kinderen in je groep hebt die dit overkomt kan dat je begrip en reacties afvlakken, alsof het heel gewoon is. Scheiden is verliezen voor een kind. Het verliezen van je veilige nest, van hoe het altijd was, van je basiszekerheid die een vader en moeder samen leveren, hoe hun relatie ook is geweest. Na een scheiding is de natuurlijke orde verbroken die er was in het gezin. En zelfs in wanorde en ruzie kennen kinderen hun natuurlijke plek. Dat is niet iets wat verteld is, maar dat ieder nonverbaal en tot in de tenen weet. Natuurlijk is aan die orde gerammeld in de periode dat de scheiding eraan zat te komen. Kinderen proberen de scheiding te voorkomen door tussen de ouders te gaan staan of ze duiken ervoor weg om het maar niet te hoeven aanzien. Wanneer de scheiding een feit is, is de basis verbroken. De basis die je vanaf je geboorte gekend hebt en voor jou als kind de uitgangspositie was. Of dat nu een warm of een koud nest was, zo was het. Zoals het was komt nooit het meer terug. Dus hoe noodzakelijk de scheiding voor het echtpaar misschien ook is, het kind ondergaat die scheiding even hard als de ouders en heeft daar bovendien niets in te kiezen. Het gebeurt aan hem of haar. Op zo’n moment kun je kinderen hun pijn niet besparen. Die neiging is sterk als ouders, we willen zo graag dat het goed gaat met onze kinderen. Terwijl juist door te vermijden je kinderen alleen laat met hun reactie op het gebeuren. Vorige maand volgde ik een masterclass familieopstellingen bij de Duitse therapeut Ingrid Dykstra, die specifiek gericht was op kinderen. Tijdens de masterclass werd een Nederlandse vertaling van haar boek Kind en familielot gepresenteerd. Ik wil een aantal denkbeelden van haar met u delen in het licht van scheiding en kinderen. In de twee citaten is zij zelf aan het woord.

Het onbewuste

‘Net als seismografen zijn kinderen uiterst gevoelig voor het onbewuste van hun ouders en van volwassenen in het algemeen. Ze nemen waar wat het leven van hun ouders bepaalt, ook de ‘blinde vlekken.’ Anders gezegd: ze begrijpen vaak veel sneller wat er bij volwassenen ‘vanuit hun emoties’ gebeurt en reageren dáárop – en niet op datgene wat de volwassene vanuit zijn verstand aangeeft.’ ‘Voor mij zijn kinderen een goede spiegel. Als ik met kinderen moeilijkheden ondervind, of liever, zij met mij, kan ik er zeker van zijn dat ze op iets van mij gereageerd hebben waarvan ik mij niet bewust ben...’ (pagina 43) ‘Het kan voorkomen dat een kind zich hyperactief gedraagt en daarmee zijn ouders bij elkaar houdt. Dat leidt ertoe dat de ouders zo sterk op het kind gaan letten, dat ze om te beginnen helemaal niet toekomen aan datgene wat er wellicht aan staat te komen, namelijk dat een van de ouders bijvoorbeeld wil gaan scheiden.’ (pagina 42) De citaten laten voor mij zien hoe onlosmakelijk kinderen en hun ouders aan elkaar gebonden zijn en hoe uiterst belangrijk het is telkens weer het gedrag van kinderen te zien als signaal van wat er in het gezin en in de omgeving gebeurt. Voor kinderen is het essentieel dat zowel ouders als andere volwassenen hen in de gaten hebben, dat we zien als het niet goed met hen gaat, als hun uitstraling niet klopt. Ingrid Dykstra schrijft hierover: ‘Ik schrik er altijd weer van hoeveel kinderen al op heel jonge leeftijd met hangende schouders en ingetrokken hoofd rondlopen en niet meer open het leven inkijken. Of ze zetten hun stekels op, worden wild, brutaal en luidruchtig, zodat maar vooral niemand merkt hoe klein en hulpeloos ze zich van binnen voelen. Als kinderen uit balans raken, zeg, uit hun centrum raken, zijn ze aangewezen op de onvoorwaardelijke hulp van volwassenen. Door hun nog ongereflecteerde en directe manier van leven merken ze niet dat ze uit balans zijn, en kunnen ze er ook niet voor zorgen dat ze weer in evenwicht komen.’

Ordening

In mijn eigen praktijk, de Rituelenwerkplaats, begeleid ik regelmatig kinderen van wie de ouders gescheiden zijn. Kinderen komen individueel of in kleine groepen. De groepen werken onder de titel ‘Wat scheiden doet’. Allereerst ga ik dan met het kind op zoek om de geschonden basisveiligheid te herstellen. Het kind bouwt hutten, maakt veilige plekken, breekt ze af, en herstelt ze weer. Het kind bepaalt of en wie binnen mag komen en wie niet. Ook laat ik kinderen hun familie neerzetten in klei, met poppetjes of in een tekening. Soms zet hij of zij iedereen netjes op een rij alsof er geen scheiding is, soms ook is de ondergrond te klein, zo ver moeten de partijen uit elkaar staan. In een oogopslag wordt duidelijk met welk beeld het kind leeft en heb ik een aangrijpingspunt om te werken aan een nieuwe ordening in de ontstane chaos. En natuurlijk moeten gevoelens geuit worden en is het kind onzeker en voelt zich schuldig over wat er is gebeurd. Allemaal zaken die aan de orde kunnen komen zodat het kind weer ruimte krijgt om zich te ontwikkelen, te spelen en te groeien. Kinderen die innerlijk belast raken, die vanuit hun kinderlijke en onbewuste loyaliteit het op zich denken te kunnen nemen hun ouders gelukkig te maken of een noodsituatie in evenwicht te moeten houden, raken geblokkeerd. Het innerlijk raakt bezet en staat een gezonde ontwikkeling in de weg. Hiermee houd ik geen pleidooi om niet te scheiden, maar om zorg en aandacht te hebben voor de rouw van de kinderen als een scheiding onvermijdelijk is. N.a.v. Ingrid Dijkstra, ‘Kind en Familielot’, Het Noorderlicht Clara Velema is therapeute bij de Rituelenwerkplaats in Leeuwarden, waar jongeren en ouderen begeleid worden in rouwverwerking

relevante links:

Gevolgen scheiding onderschat.

Scheiding brengt vooral ellende