Scheiden valt kinderen zwaar

Trouw 24/01/2006

Monic Slingerland

Echtparen met kinderen besluiten steeds vaker uit elkaar te gaan. Maar de kinderen leven, zelfs als ze volwassen zijn, met de gevolgen: „Omdat ze willen voorkomen dat ze zelf ook weer gaan scheiden, maken ze het huwelijk tot een stolp van angst."

Als ouders besluiten te gaan scheiden, ondervinden de kinderen daarvan hun hele leven lang de gevolgen.

Zo stellen ze het vaak lang uit om zelf een serieuze liefdesrelatie aan te gaan. Ook wachten ze lang met het krijgen van kinderen. „Ze moeten duizend procent zekerheid hebben”, zegt ElseMarie van den Eerenbeemt, familietherapeut en onderzoeker van ouders en kinderen.

„Het is voor hen een veel angstiger avontuur om zelf een gezin te beginnen. Omdat ze absoluut willen voorkomen dat ze zelf ook weer gaan scheiden, maken ze het huwelijk tot een stolp van angst. Dat legt zoveel druk op de relatie dat je ziet dat dat toch weer tot een scheiding kan leiden.”

Steeds vaker zijn bij een echtscheiding kinderen betrokken. Tot zes jaar geleden gingen vooral mensen zonder kinderen scheiden. Ouders met een slecht huwelijk bleven toch maar bij elkaar, vaak vanwege de kinderen. In 1999 overtrof voor het eerst het aantal scheidingen waarbij kinderen betrokken waren het aantal huwelijksontbindingen van mensen zonder kinderen. Dat is zo gebleven, ook na de komst van de flitsscheiding, waarbij jaarlijks zo’n 5000 kinderen betrokken zijn.

In de cijfers van het CBS over scheidingen met en zonder kinderen waren tot nu toe de flitsscheidingen niet meegeteld. Als de gegevens over flitsscheidingen worden opgeteld bij de cijfers van de ’gewone’ scheidingen, blijkt dat de trend doorzet. Bij meer dan de helft van de scheidingen zijn kinderen betrokken. In 1996 waren er bij scheidingen in Nederland ruim 29000 kinderen betrokken, in 2004 waren dat er zo’n 38000.

In vier van de vijf gevallen blijven de kinderen bij hun moeder wonen. Dat is al jaren een constant gegeven. Wat wel veranderd is, is dat die moeders meer zijn gaan werken en dat er meer moeders een betere baan hebben. Dat zou een verklaring kunnen zijn voor het gegeven dat steeds meer mensen met kinderen uit elkaar gaan.

„Vrouwen met een hogere opleiding zijn niet afhankelijk van hun man als kostwinner. Ze verdienen genoeg om na de scheiding hun eigen brood te verdienen. Ze hoeven niet bang te zijn om in de bijstand terecht te komen”, zegt gezinssocioloog Kees de Hoog.

„Scheiden is ook meer geaccepteerd. Mensen zien het in hun omgeving, zien ook dat buren of vrienden na die ramp gewoon doorleven. Dan denken ze: ’Dat lukt mij ook wel’.”

Hulpverlening bij ontwrichte huwelijken is volgens De Hoog vooral gericht op het ’netjes uit elkaar gaan’ en nauwelijks op pogingen tot herstel.

Tot 1998 verloor een van de ouders bij een echtscheiding de ouderlijke macht. Dat was vier van de vijf keer de vader. Alleen op aanvraag was het mogelijk dat beide ouders de ouderlijke macht hielden. Dat gebeurde in slechts 17 procent van de gevallen, zegt Paul Vlaardingerbroek, hoogleraar familie- en jeugdrecht aan de Universiteit van Tilburg. Mogelijk heeft ook die verandering uitwerking gehad op het aantal scheidingen waarbij kinderen betrokken zijn.

Hoe dan ook, het is meer geaccepteerd dat gehuwden uit elkaar gaan. „Kinderen praten er in de klas over. Ze durven het ook te bespreken’’, weet Vlaardingerbroek. „Dan zeggen ze tegen hun ouders: ’Jullie gaan toch niet uit elkaar, hè’.”

Ook al is het taboe op scheiden opgeheven, zelfs als er minderjarige kinderen zijn, toch zijn de negatieve gevolgen van de scheiding voor kinderen groot. Juist wanneer de reden is dat het huwelijk langzaamaan zijn glans verloren heeft.

Ed Spruijt, socioloog, echtscheidingsonderzoeker en verbonden aan de Universiteit Utrecht, ziet dat het voor kinderen „moeilijker te verteren is als ouders met een matig huwelijk uit elkaar gaan dan wanneer ze elkaar vaak geweld aandeden.”

Kinderen willen geen scheiding, vragen ouders om voor hen bij elkaar te blijven.

Als de ouders toch uit elkaar gaan, stelt zo’n kind vast dat de ouders zichzelf blijkbaar belangrijker vinden dan het kind. „Dat heeft permanente gevolgen.”

Dat ouders hun eigen geluk boven dat van het kind stellen, hangt volgens Spruijt samen met de heersende mentaliteit, die gericht is op zelfontplooiing, ook immaterieel, die op het individu gericht is. ,,Je moet eruit halen wat erin zit. Kinderen kunnen daarbij als een belemmering ervaren worden.”

Hij ziet op langere termijn de negatieve gevolgen. „De schoolprestaties gaan omlaag, jongetjes worden vandalistisch, meisjes depressief of faalangstig, er wordt gerookt, gedronken, geblowd.”

En in sociale relaties, in vriendschappen, werkt het door. Kinderen van gescheiden ouders scheiden zelf vaker dan kinderen van ouders die bij elkaar blijven.

Spruijts voorstel is dan ook om eerst een proefscheiding van drie maanden in te stellen, net als de ondertrouw. Counselingsgesprekken zouden ouders die uit elkaar willen gaan, moeten voorbereiden op een omgang met elkaar die voor de kinderen niet te belastend is. „Een fiscale beloning voor een goede omgangsregeling helpt vast ook.”

,,Bij elkaar blijven voor de kinderen is de minst slechte reden om níet te gaan scheiden”, zegt ElseMarie van den Eerenbeemt, familietherapeute en onderzoeker van ouders en kinderen. „Bij elkaar blijven om het geld is veel erger. Ouders die uit elkaar gaan, dat blijft een levensfeit dat nooit meer vergeten wordt.”

Van den Eerenbeemt komt de gevolgen in haar praktijk tegen. In 1992 deed ze een groot onderzoek naar effecten van echtscheiding op kinderen, met vragen aan grootouders, ouders en kinderen. „Als na de scheiding de ruzies doorgaan, hebben kinderen al gauw te maken met een gespleten loyaliteit. Ze zijn niet meer vrij om van beide ouders te houden. Als ze op bezoek zijn geweest bij papa worden ze uitgehoord. Dan gaan ze zwijgen. Een meisje van negen had meegemaakt dat er een tweeling werd geboren bij haar vader en diens vriendin. Ze had er niets over verteld aan haar moeder. Toen die moeder op een dag vroeg waarom niet, zei het meisje: ’Mama, dan zou het niet goed met je gaan’.

Ex-partners moeten het elkaar gunnen, de ouder van een kind te zijn. Dus als vader wat later komt om het kind op te halen, niet zeggen: ’Zie je wel, hij is niet te vertrouwen’. En een kind moet tegen vader kunnen zeggen dat mama tegenwoordig vaak hoofdpijn heeft. Of dat ze dit weekend niet komt omdat er een feestje is. Dan is een kind vrij.”

Van den Eerenbeemt ziet veel schadelijke effecten van rechtszaken waarbij kinderen moeten kiezen bij welke ouder ze willen gaan wonen na de scheiding.

Kinderen zijn geneigd partij te kiezen voor de kwetsbaarste ouder. Van den Eerenbeemt sprak een man die er als kind voor gekozen had om bij zijn alcoholistische vader te gaan wonen. Zijn zusje had het eerst mogen kiezen, zij wilde liever bij haar moeder. Hij dacht als kind dat het voor vader beter zou zijn als er ook iemand bij hem zou wonen. Zijn moeder en zusje namen hem die keus zo kwalijk dat ze met hem braken. Of hijzelf nu kinderen had, wilde Van den Eerenbeemt weten. Hij had zich al jong laten steriliseren.

„Kinderen van gescheiden ouders willen het hun kinderen niet aandoen om dat ook mee te maken. Dus zie je dat ze vaak lang wachten met trouwen en kinderen krijgen. Soms krijgen ze bewust geen kinderen. Het huwelijk is voor hen een angstig avontuur. Daarmee leggen ze extra druk op de relatie. Dat kan dan juist tot een scheiding leiden. Soms ook blijven ze bij elkaar, wat er ook gebeurt, voor de kinderen.”

Nieuwe wetsvoorstellen van minister van justitie Donner en van Tweede-Kamerlid Luchtenveld van de VVD, spreken van een ouderschapsplan. Paul Vlaardingerbroek, hoogleraar familie- en jeugdrecht is daar zeer over te spreken. „Vroeger ging het bij scheiding vooral over de boedel en de alimentatie. De kinderen hingen er maar bij. In de voorstellen krijgt het ouderschapsplan een dominante plek in de procedure.”